INTERVIEW 10 Jaar 4TU.CEE ‘Innovatief onderwijs voor de ingenieur van de toekomst’

III - “Geen bokswedstrijd, maar een marathon” - samen blijven strijden voor duurzame onderwijsvernieuwing

Het jubileumjaar van 4TU.CEE nadert zijn einde. Het Centrum richt zijn ogen alweer op de toekomst: het nieuwe Strategisch Plan ligt klaar. Vier experts (zie kader) vertellen hoe zij daar tegenaan kijken, en naar ‘de ingenieur van de toekomst’ in het algemeen, in dit derde en laatste deel van de interviewserie ter ere van 10 jaar 4TU.CEE.

Ze beginnen heel graag met de positieve kant. Judith Gulikers en Remon Rooij, bestuurslid en voorzitter van 4TU.CEE, gaan er samen eens goed voor zitten. Want hoewel de tijden spannend zijn, zijn ze toch vooral ook heel tevreden met wat 4TU.CEE tot nu toe heeft bereikt. “Als wij naar internationale congressen gaan, zijn al die buitenlandse collega’s wel een beetje jaloers”, zegt Rooij, “dat wij een nationale hub hebben van instellingen die samen naar ingenieursonderwijs kijken. Die samen onderzoek doen, onderwijs ontwikkelen, een kennisagenda opstellen. Collega’s die samen optrekken, delen en leren.”

“Dat je kritisch en opbouwend naar onderwijs kijkt, en naar de ontwikkeling van je docenten, is niet vanzelfsprekend”, benadrukt Gulikers. “Het is een combinatie van ingenieursdenken en onderwijskunde. Die combinatie is waar 4TU.CEE voor staat: om ingenieursonderwijs te kunnen verbeteren, heb je mensen nodig die weten hoe je zinvol naar dat onderwijs kijkt en daarop reflecteert. Wat werkt, in dat onderwijs, en wat niet – en waarom dan?”

Rooij noemt het een “academische manier” van onderwijs en onderwijskennis ontwikkelen. “Onze docenten zijn daarin traditioneel niet geschoold. Met 4TU.CEE willen wij die brug slaan, samen met de Centres for Teaching and Learning die de vier universiteiten hebben. Die manier van denken hebben ingenieurs namelijk al wél ten aanzien van engineering: ontwerpen, testen, evalueren, verbeteren, opnieuw testen. De kunst is dat je die design-aanpak ook op je onderwijs toepast.” Gulikers: “En dat je daarmee een evidence base opbouwt van wat werkt en wat niet. Want dat is waar 4TU.CEE voor staat: evidence-informed onderwijsinnovatie.”

Who

Dr. Judith Gulikers (1979) studeerde en promoveerde in de onderwijspsychologie. Ze werkt bijna 25 jaar bij Wageningen UR; sinds 2020 is ze universitair hoofddocent bij de afdeling Education & Learning Sciences. Daar richt ze zich onder meer op assessment en op transdisciplinair leren. Ze zit namens de WUR in de Raad van Bestuur van 4TU.CEE.

Dr. ir. Remon Rooij (1973) studeerde stedenbouwkunde en bouwmanagement en vastgoedbeheer, en schreef een proefschrift getiteld The Mobile City. Sinds 2014 is hij universitair hoofddocent bij de afdeling Urbanism aan de TU Delft. Vanuit daar werkt hij aan onderwijsvernieuwing en doet hij onderzoek naar ingenieursonderwijs. Sinds medio 2023 is hij voorzitter van 4TU.CEE.

Dr. Ruth Graham (VK,1974) promoveerde op metaalmoeheid in de luchtvaart. Sinds 2008 werkt zij internationaal als onafhankelijk consultant, gericht op de verbetering van universitair onderwijs en de ontwikkeling van docenten. Graham schreef onder meer het Career Framework for University Teaching en is sinds het begin betrokken bij 4TU.CEE.

Luc Stultiens MSc (1993) studeerde wiskunde, politicologie en computerwetenschappen, onder meer in Berkeley, Londen en Oxford. Sinds 2023 is hij Tweede Kamerlid voor GroenLinks-PvdA. In zijn portefeuille heeft hij hoger onderwijs, belastingen en toeslagen. Hij is niet betrokken bij 4TU, maar kent de doelstellingen en centra wel.

Advancing Teaching Cultures

Wie dat als geen ander weet, is de Britse onderwijsconsultant Ruth Graham. Internationaal heeft zij naam gemaakt als dé expert op het gebied van docentenontwikkeling in het hoger onderwijs. In 2018 publiceerde zij het Career Framework for University Teaching, dat stap voor stap beschrijft hoe docenten zich kunnen ontwikkelen van een ‘effective teacher’ en ‘collegial teacher’ tot een ‘institutional leader’ dan wel ‘scholarly teacher’, en ten slotte tot een ‘national/global leader in teaching and learning’. “Tien jaar geleden sprak ik op het openingsevenement van 4TU.CEE in Delft”, vertelt ze. “Een fantastische dag, met veel energie en focus. Sinds die tijd ben ik betrokken geweest bij allerlei projecten binnen 4TU, waaronder het Advancing Teaching Initiative. Dat richt zich onder meer op het belonen van onderwijs in academische carrières.”

Intussen hebben er drie Teaching Cultures Survey plaatsgevonden: in 2019, 2022 en 2025, onder 27 universiteiten wereldwijd. Die surveys, en een Global Mapping study, laten al veel concrete vooruitgang zien, zegt Graham. “We zien al dat universiteiten over de hele wereld actief bezig zijn met het erkennen en belonen van goed onderwijs, niet alleen in het beleid maar ook in de waarden en cultuur zoals de universitaire docenten die ervaren.”

Vliegwiel voor verandering

Grahams onderzoek heeft een aantal succesfactoren laten zien. “Een van de duidelijkste is de grote rol van afdelingshoofden. Als het afdelingshoofd veel belang hecht aan het waarderen van onderwijs in de academische carrières, dan is er een grotere kans dat je er vertrouwen in hebt dat de hele universiteit dat doet. En dan ga je ook beter lesgeven.”

Samenwerkingen zoals 4TU.CEE zijn “een cruciaal vliegwiel voor verandering”, zoals Graham het uitdrukt. “De meest succesvolle en duurzame transformaties die we nu zien in het hoger onderwijs, en die zo broodnodig zijn om onze grote maatschappelijke uitdagingen aan te pakken, zijn gestoeld op dat soort samenwerkingen. 4TU is een fascinerende en positieve casestudy. Het delen van je successen en tegenslagen is heel belangrijk als je grote transformaties voor elkaar wilt krijgen.”

Politieke uitdagingen

En hier eindigt het natuurlijk niet mee, benadrukt Graham. “Er is nog veel werk te doen, bijvoorbeeld op het vlak van interdisciplinariteit en challenge-based leren, de rol van AI, het ontwikkelen van studenten-mindsets en ondernemerschap, modellen voor het erkennen en waarderen van onderwijscarrières... Maar ook de wendbaarheid en weerbaarheid van de instellingen zelf. Dit is per slot van rekening een tijd van grote veranderingen, en ook van politieke, financiële en milieu-uitdagingen.”

In deze opzichten zit 4TU.CEE zeker op de goede weg, aldus Graham. “Het centrum is wendbaar ‘by design’: het kan heel snel reageren op de uitdagingen waar het ingenieursonderwijs, de academici en de studenten voor gesteld staan.” En in al die opzichten kan 4TU.CEE een verschil maken, ook internationaal. Graham: “Academici hebben een plek nodig waar ze kunnen samenkomen om deze uitdagingen aan te pakken, hun disciplines te combineren, en hun strategieën en ideeën te delen. Daarin is 4TU.CEE enorm krachtig. Collega’s vanuit de hele wereld vragen zich nu af: hoe kunnen wij in ons eigen land zulke samenwerkingen realiseren?”

Visies aanjagen

4TU-bestuurders Judith Gulikers en Remon Rooij zijn blij met het theoretisch kader en empirisch werk van Ruth Graham – en ook zij zien al dat het werkt in de praktijk. “Al die elementen hebben we nu verwerkt in het nieuwe Strategisch Plan 2027-2030 van 4TU.CEE, dat binnenkort zal worden vastgesteld", vertelt Gulikers. “Daarin zie je de visies terug van de vier TU’s, die inmiddels heel mooi aansluiten op elkaar én op het Framework van Ruth.”

Rooij vult aan: “Als 4TU.CEE hebben wij nu in feite een dubbele rol. Als versneller van het uitvoeren van de onderwijsvisies van onze instellingen, maar ook als aanjager van die visies zelf. Dat is een heel leuke rol. Ook een heel spannende, zeker in deze financieel en politiek onzekere tijden.” Ook Gulikers signaleert: “Zodra er bezuinigingen op tafel liggen, zie je dat de aandacht voor onderwijsonderzoek en evidence-based learning afneemt. Dat vinden wij heel zorgelijk.”

Belang van feiten

Die zorg werd in afgelopen Kabinetten wellicht niet heel zichtbaar gedeeld. Maar onder de oppervlakte broeit verandering, tenminste, wel als het aan Luc Stultiens ligt. Het jonge Tweede Kamerlid van GroenLinks-PvdA maakt speciaal even tijd in de week voor de verkiezingen om daarover te vertellen. “Wetenschap en onderwijs raken zo nauw aan alle grote uitdagingen van deze tijd: klimaat, energie, zorg, vergrijzing, wonen...”, zegt hij. “Op al die vlakken is het belangrijk dat we ons beleid kunnen onderbouwen met feiten. Met wetenschap. En dús dat we mensen opleiden die daarvoor voldoende zijn toegerust.”

Anticiperen op de toekomst is niet makkelijk, weet Stultiens. “Neem nu 4TU.CEE, dat nu tien jaar bestaat. Tien jaar geleden bestond AI nog helemaal niet in de vorm zoals we die nu kennen. Ook tijdens mijn eigen studie nog niet. Sindsdien is er alweer zóveel gebeurd. De wereld ziet er totáál anders uit. Daarom is het zo belangrijk om te blijven inzetten op onderwijsvernieuwing. Precies zoals 4TU.CEE dat nu doet: onderwijs vernieuwen op basis van onderzoek.”

Academische vrijheid

Maar juist in het huidige politieke landschap staan wetenschap en onderwijs onder druk. “Allereerst door al die bezuinigingen”, zegt Stultiens. “Maar ook door de weerstand tegen internationalisering in het hoger onderwijs. Terwijl we die talenten uit het buitenland keihard nodig hebben.” En dan is er ook nog het groeiende wantrouwen in de wetenschap, merkt hij op. “Extreem schadelijk is dat.”

Stultiens heeft nog een groot zorgenpunt: het vervagen van democratische waarden. “De academische vrijheid is er daar één van”, zegt hij. “Ook die staat onder druk. In Amerika zijn bepaalde onderzoekstermen al verboden, worden databases geblokkeerd en subsidies ingetrokken. Ook vanuit de Nederlandse politiek wordt er steeds verder gezaagd aan de stoelpoten van onderzoek en onderwijs. Die vrijheid moeten we juridisch veel beter beschermen, zodat de academici écht onafhankelijk hun werk kunnen doen. Een land als Duitsland is daar al veel beter in dan wij.”

Nederland Kennisland

Het zijn soms ongemakkelijke waarheden, merkt Stultiens op. “Maar die moeten we blijven uitspreken. Het zijn dingen die schuren, dingen die mensen niet willen horen, maar die wel gezegd moeten worden. Wat je nu ziet is dat wetenschappers zich bijna niet meer durven te roeren in maatschappelijke debatten. Je ziet ze steeds minder in de talkshows. Maar ik zou ze juist veel méér willen zien. Ook om aan de nieuwe generatie te laten zien: dít is wat wetenschap betekent. Dít zijn feiten, en dát zijn meningen. En dat gaat niet over vrijheid van meningsuiting – dat is iets heel anders. Dát verschil zien, dat moet je blijven trainen.”

Als het aan Stultiens ligt, gaat ons land in de komende jaren veel meer inzetten op ‘Nederland Kennisland’. “In de grote verkiezingsdebatten ging het daar weinig over”, merkt hij op, “en in de maatschappij ook niet. Maar dat is natuurlijk een wisselwerking. Terwijl die kenniscultuur nu juist dé toegevoegde waarde van Nederland is. Die moeten we koesteren, en stimuleren. Zoiets gaat niet vanzelf. Ik denk dat centra zoals 4TU daarin een grote rol kunnen spelen.”

Veel moois om voor te strijden

Met pijn in het hart zag Stultiens dat die kenniscultuur door het vorige Kabinet is verwaarloosd. “Ik hoop dat daar nu weer verandering in gaat komen”, zegt hij, vooruitblikkend naar de nieuwe formatie. “Kennis en wetenschap verdienen het om ondersteund te worden, niet afgebroken. Het is een heel domme keuze om te bezuinigen op innovatie, onderzoek en onderwijs. Elke euro die je daarin investeert, betaalt zich dubbel en dwars terug.”

Wordt hij af en toe niet zwartgallig, als jonge parlementariër die academisch is opgeleid? “Soms wel, maar het maakt me juist ook strijdvaardig”, antwoordt Stultiens. “Er is zoveel moois om voor te strijden. De wetenschap heeft in de afgelopen decennia zo veel vooruitgang gebracht. Dat is eigenlijk ongelooflijk. Dát moeten we meer laten zien: dat we voor al die grote transities die kennis keihard nodig hebben.”

Optimisme en doorzettingsvermogen

Stultiens is ook optimistisch omdat hij denkt dat het beter kán, in onze maatschappij: “We hebben zo veel universiteiten en hogescholen die allemaal fantastisch goed zijn. En we hebben bijzondere samenwerkingsverbanden, zoals 4TU. Dus als het érgens kan, werken aan die grote opgaven, dan is het hier. Wat dat betreft doen we het in Nederland echt heel goed, hoor.”

Rooij en Gulikers delen dat optimisme. Gulikers: “Internationaal wordt er ook zo naar Nederland gekeken: jullie dóen het allemaal gewoon.” Rooij: “Het is ook een beetje de aard van ingenieurs: die positiviteit, die actiegerichtheid. Doorzettingsvermogen, moed – en ja, optimisme. Ook in een moeilijk politiek landschap. Als onderwijsleiders moeten wij blijven staan voor onze eigen waarden. Het is een kwestie van lange adem. Geen bokswedstrijd, maar een marathon.”

Luc Stultiens: “Wij staan op de schouders van reuzen. Ik hoop van harte dat de volgende generaties ook op ónze schouders kunnen staan.”

4TU.CEE is het expertisecentrum voor docenten en wetenschappers met vragen en ambities op het gebied van technologieonderwijs aan de vier technische universiteiten in Nederland (in Wageningen, Delft, Twente en Eindhoven).

4TU.CEE richt zich op het verzamelen, ontwikkelen en implementeren van actuele expertise op het gebied van technologieonderwijs. Nieuwe onderwijsinzichten worden doorgevoerd en de effectiviteit van de verbeteringen wordt gemonitord en geanalyseerd. De vier universiteiten delen hun expertise en ervaringen onderling.